نقد بوم‌گرایانۀ قصّه‌های عامیانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.(نویسندۀ مسئول)

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

4/jshd.2020.258118.1054

چکیده

نقد بوم‌گرایانه رویکردی تازه در عرصۀ نقد ادبی و پاسخی به بحران‌های زیست‌محیطی ایجادشده در دهه‌های اخیر است. باور بر این است که اهمیّت انحصاری به انسان، به رابطۀ او با طبیعت آسیب رسانده و نباید انسان را در رأس هستی بدانیم؛ درواقع انسان بخشی از طبیعت است نه جدا و مسلّط بر آن. یکی از روش‌های اصلی نقد بوم‌گرا در رسیدن به این هدف، ترغیب بشر به بازگشت به دوران اسطوره‌هاست؛ دورانی که انسان با طبیعت دوست و هم‌زیست بوده است. تجلّی آن دوران را می‌توان در قصّه‌ها نیز -که میراث‌دار اساطیر هستند- مشاهده کرد. در این مقاله چهل قصّۀ عامیانه انتخاب شده و بر مبنای نقد بوم‌گرا، مورد بررسی قرار گرفته‌است. این پژوهش نظری و به روش کتابخانه‌ای انجام شده است. نقش طبیعت در بعضی از عناصر از جمله مکان، درون‌مایه و پیام، موضوع، بن‌مایه و به‌خصوص شخصیّت‌ها برجسته‌تر است. رابطۀ انسان و طبیعت در این قصّه‌ها بسیار نزدیک و دوستانه است. در قصّه‌ها انسان و طبیعت در کنار یکدیگر هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Eco-Friendly Criticism in Folktales

نویسندگان [English]

  • Mahboobeh Heidari 1
  • Shiva Heydari 2
1 Assistant Professor in Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 PhD student of Persian Language and Literature, , Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Eco-friendly criticism is considered as a new approach in literary criticism and a response to environmental crises in recent decades. It is believed that attributing exclusive importance to humans has damaged their relations with the environment and humans ought not to be supposed as the apex of the universe; in fact, human is a part of nature not separated from nor dominant over it. One of the main methods of eco-friendly criticism in reaching this aim is encouraging human kind to return to mythology eras; where humans were affable and companions of nature. The reflection of those eras –that they are inhabitants of myth- are found in tales as well. We have selected forty tales in this article and studied them based on eco-friendly criticism. This is a theoretical study and has been done through library research. The role of nature in elements such as: place, content and message, topic and theme and especially characters is more significant. Human relation with nature is indeed close and amiable in these tales. Human and nature are beside one another in these tales.   

کلیدواژه‌ها [English]

  • Eco-Friendly Criticism
  • nature
  • The environment
  • folktales
  • Story Elements
 
1- آذرافشار، احمد، (1370)، افسانه­های آذربایجان، چاپ دوّم، تهران: ابجد.
2- افشاری، مهران، (1384)، تازه به تازه، نو به نو، چاپ اوّل، تهران: چشمه.
3- بری، پیتر، (1392)، دربارۀ نقد بوم­گرا، گردآوری و مقدمۀ زهرا پارساپور، ترجمۀ عبدالله نوروزی و حسین فتحعلی، چاپ اوّل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
4- باوند سواد کوهی، احمد، (1386)، افسانه­های سوادکوه، تهران: پژوهش‌های فرهنگی.
5- بهار، مهرداد، (1386)، از اسطوره تا تاریخ، چاپ پنجم، تهران: چشمه.
6- پارساپور، زهرا، (1391)، «نقد بوم­گرا، رویکردی نو در نقد ادبی»، فصلنامۀ علمی- پژوهشی نقد ادبی، سال پنجم، شمارۀ 19، صص7-26 .
7- ...............................، (1392)، نقد بوم­گرا، چاپ اوّل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
8- ...............................، (1395)، ادبیّات سبز، چاپ اوّل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
9- خراسانی، محبوبه؛ داودی مقدّم، فریده، (1398)، «طبیعت در قصه­های عامیانۀ ایرانی از دیدگاه نقد بوم­گرا»،فنون ادبی، سال یازدهم، شمارۀ 2، صص69-84.
10- جعفری (قنواتی)، محمد، (1394)، درآمدی بر فولکلور ایران، چاپ اوّل، تهران: جامی.
11- خلیلی، محمّد، (1376)، افسانه­های آذربایجان، چاپ اوّل، تهران: نشر مینا.
12- داد، سیما، (1385)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ سوّم، تهران: دیدآور.
13- درویشیان، علی اشرف؛ خندان، رضا، (1384)، فرهنگ افسانه­های مردم ایران، جلد 6، چاپ اوّل، تهران:کتاب و فرهنگ.
14...............................، (1396)، افسانه­ها، نمایش­ها و بازی­های کردی، چاپ ششم، تهران: چشمه.
15- ذبیح­نیاعمران، آسیه؛ پردل، زهرا، (1396)، «انواع استحاله‌های انسانی در افسانه‌های مکتوب سیستان و بلوچستان»، فصلنامۀ فرهنگ و ادبیاتعامیانه، سال پنجم، شمارۀ 12.
16- رستگارفسایی، منصور، (1383)، پیکرگردانی در اساطیر، چاپ اوّل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
17- زمردی، حمیرا، (1387)، نمادها و رمزهای گیاهی در شعر فارسی، چاپ اوّل، تهران: زوّار.
18- سجادپور، فرزانه، (1378)، فسون فسانه، چاپ اوّل، تهران: سپیدۀ سحر.
19- سرکاراتی، بهمن، (1378)، سایه­های شکارشده، چاپ اوّل، تهران: سارنگ.
20- طاحونی، پوران؛ گرانبها، محمد صادق، «جایگاه ویژۀ دریا در داستان‌های کوتاه منیرو روانی‌پور و ریشۀ آن در اساطیر و افسانه­ها»، همایش ملی میراثمشترک زبان، ادبیات و فرهنگ فارسی و عربی در حوزۀ خلیج فارس.
21- عسگری چاوردی، جواد؛ نوبخت، رضا، (1390)، داستان‌های عامیانۀ پس‌کرانه‌های خلیج فارس (لامِرد)، جلد دوّم، چاپ اوّل، قم: عطش.
22- عنایت، حلیمه؛ فتح‌زاده، وحید، (1391)، «رویکرد نظری به مفهوم اکوفمینیسم»، مطالعات جامعه­شناسی، سال دوّم، شمارۀ  پنجم، صص45- 63.
23- فریزر، جیمزجرج، (1383)، شاخۀ زرین: پژوهشی در جادو و دین، ترجمۀ کاظم فیروزمند، تهران: آگاه.
24- کاظمی، سیدحسین، (1372)، افسانه­های شمال «مجموعۀ اوسانه بگو»، چاپ اوّل، تهران: گوشه.
25- کمبل، جوزف، (1389)، اساطیر شرق زمین، ترجمۀ علی اصغر بهرامی، تهران: جوانۀ رشد.
26- محمدجعفرزاده، حسن، (1392)، شخصیّت‌های قصّه‌های عامیانۀ آذربایجان، چاپ اوّل، تبریز:  سومر نشر.
27- مظفریان، فرزانه، (1393)، «جلوه­های قداست گیاهان در قصّه‌های پریان ایرانی»، فصلنامۀ پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 32.
28- میرصادقی، جمال، (1392)، عناصر داستان، چاپ هشتم، تهران: سخن.
29- میرصادقی، جمال؛ میرصادقی، میمنت، (1377)، واژه‌نامۀ هنر داستان‌نویسی، تهران: کتاب مهناز.
30- واحددوست، مهوش، (1387)، نهادینه‌های اساطیری در شاهنامۀ فردوسی، چاپ دوّم، تهران: سروش.
31- هی‌وود، اندرو، (1383)، درآمدی بر ایدئولوژی‌های سیاسی، ترجمۀ محمّد رفیعی مهرآبادی، چاپ دوّم، تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
32-یزدان پناه­الموکی، طیّار، (1395)، افسانه‌های مازندران، چاپ اوّل، مازندران: جهاد دانشگاهی واحد مازندران.