زمان فلسفی در شعر حافظ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران. (نویسنده مسئول)

2 دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علامّه طباطبایی، تهران، ایران.

4/jshd.2020.244864.1046

چکیده

با تأمّل در آثار حکما و اندیشمندان و فلاسفۀ شرق و غرب، می‌توان فهمید که درک آن‌ها از «زمان» عمدتاً دو گونه بوده است: نخست زمان طبیعی و بیرونی، معدود و تاریخی، مستمر و برگشت‌ناپذیر که مستقل از وجود و تجربۀ انسان قابل فهم است؛ دیگر زمان انسانی و درونی، اساطیری و مقدّس، پایا و برگشت‌پذیر که انسان در درون خود آن را تجربه می‌کند. در این پژوهش، نگارندگان ضمن بیان مختصری از آراء حکما و صاحب‌نظران فلسفۀ غرب دربارۀ هر دو مفهوم زمان، اشعار حافظ را نیز بررسی کرده، در پایان به این نتیجه رسیده‌اند که حافظ هر دو معنای زمان را در دیوان خود با ذوق شعری و عرفانی و دقّت فلسفی مورد توجّه قرار داده و در لابه‌لای اشعار خود از آن بهره برده است. از آن‌جایی که زمان (وقت) در عرفان جایگاه ویژه‌ای دارد و بی تردید حافظ دستی در عرفان نظری و عملی داشته است، بر این اساس به زمان استفاده شده در اشعار حافظ از دیدگاه عرفا نیز اشاره شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Philosophy Era in Hafez’s Time

نویسندگان [English]

  • Hassan Ebrahimzad 1
  • Hossein Gholizadeh 2
1 PhD Student in Persian Language and Literature, Urmia University, Urmia. Iran.
2 2Graduate in Islamic Philosophy, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Investigating works of intellectuals and philosophers, one could understand their realization of “time” has been of two categories. Firstly, time that is ordinary, external, finite and historical, continuous and irreversible which is understandable regardless of human experience or existence. Secondly, human and internal time which is mystical and holy, stable and irreversible that human can experience from within themselves. In this study, we intended to briefly clarify Western intellectuals and philosophers’ perspectives regarding both concepts of time. We have also investigated Hafez poems and the results indicate that Hafez has benefitted from both concepts of time in his Divan with a poetic and mystic taste as well as philosophical precision. Since time has a specific position in mysticism and Hafez has undoubtedly been adroit in theoretical and practical mysticism, we have mentioned usage of time in Hafez’s poems from a mystic view point as well.     

کلیدواژه‌ها [English]

  • philosophy
  • Ordinary Time
  • human time
  • Mystic Time
  • Hafez’s Poems

 

1-قرآن کریم.
2- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، (1392)، سخن ابن سینا و بیان بهمنیار، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
3- ابن سینا، ابوعلی‌حسین‌بن‌عبدالله، (1375الاشارات والتنبیهات مع الشرح للمحقق نصیرالدین محمدبن محمدبن الحسن طوسی وشرح الشرح للعلامه قطب الدینمحمدبن محمدبن ابی جعفرالرازی، قم: نشر البلاغه.
4- ...............................، (1404ق)، التعلیقات، تحقیق عبدالرّحمن بدوی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
5- ...............................، (1360)،رسایل ابن سینا، جلد 1، تحقیق  ضیاءالدین درّی، تهران: مرکزی.
6- احمدی، بابک، (1390)، هایدگر و پرسش بنیادین، چاپ ششم، تهران: نشر مرکز.
7- آرستو تِلس (ارسطو)، (1385)، ، سماع طبیعی، ترجمۀ محمّدحسن لطفی، تهران: طرح نو.
8- آرستوک لِس(افلاطون )، (1367)، دورۀ آثار افلاطون، جلد2، ترجمۀ رضا کاویانی و محمّد حسن لطفی، تهران: خوارزمی.
9- آگوستینوس، مارکوس اورلیوس (آگوستین قدیس)، (1379)،اعترافات، ترجمۀ سایه میثمی، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
10- حکمت، نصراله، (1389)،مباحثی در عرفان ابن عربی، چاپ اوّل، تهران: نشرعلم.
11- خرّمشاهی، بهاءالدین ، (1373)، حافظ، تهران: طرح نو.
12- ...............................، (1373)، حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ، بخش دوّم، تهران: علمی و فرهنگی.
13- روزبهان بقلی، روزبهان ابن ابی نصر، (1374)، شرح شطحیات، شامل گفتارهای شورانگیز و رمزی صوفیان، تهران: طهوری.
14- زرّین‌کوب، عبدالحسین، (1364)،از کوچۀ رندان، چاپ چهارم، تهران:  امیرکبیر.
15- صدرالدین‌شیرازی، محمّد، (1425ه.ق)،الحکمة المتعالیه فی الاسفارالعقلیة الاربعة، جلد 3 و 7، قم: طلیعۀ نور.
16- عزّالدّین کاشانی، محمّدبن علی، (بی تا)،مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، جلد 1، تهران: مؤسسه نشر هما.
17- کاپلستون، فردریک، (1380)، تاریخ فلسفه، جلد 4، ترجمۀ غلامرضا اعوانی، چاپ اول، تهران: سروش.
18- مطهری، مرتضی، (1390)،درس‌های اسفار(مباحث قوه و فعل)، چاپ هفتم، تهران:  صدرا.
19- هنری، توماس، (1382)،بزرگان فلسفه، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران: علمی و فرهنگی.
20- یوسفی، حسین‌علی، (1381) دیوان حافظ، تهران: روزگار.